SỰ MỞ RỘNG NGHĨA CỦA TỪ CHỈ BỘ PHẬN CƠ THỂ: NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT TỪ GÓC NHÌN NGỮ NGHĨA TRI NHẬN

Tóm tắt

Sự mở rộng nghĩa của từ chỉ bộ phận cơ thể là hiện tượng phổ biến trong nhiều ngôn ngữ, phản ánh mối quan hệ giữa trải nghiệm tri nhận và quá trình phát triển ngữ nghĩa. Trên cơ sở đó, nghiên cứu phân tích và đối chiếu sự mở rộng nghĩa của ba nhóm từ HEAD/ĐẦU, FACE/MẶT và FOOT/LEG– CHÂN trong tiếng Anh và tiếng Việt nhằm làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt về cơ chế tạo nghĩa cũng như mức độ quy ước hóa của từng ngôn ngữ. Nghiên cứu sử dụng phương pháp đối chiếu định tính kết hợp phân tích ngữ nghĩa, với nguồn dữ liệu gồm 38 kiểu nghĩa và kết cấu tiêu biểu được thu thập từ từ điển, các công trình nghiên cứu đã công bố và các ngữ cảnh sử dụng có khả năng kiểm chứng. Các trường hợp được phân tích theo cơ chế mở rộng nghĩa, miền ý niệm đích và ba mức độ tương ứng liên ngôn ngữ: tương ứng hoàn toàn, tương ứng một phần và không tương ứng. Kết quả cho thấy cả tiếng Anh và tiếng Việt đều chia sẻ nhiều mô hình mở rộng nghĩa dựa trên vị trí, hình dạng và chức năng của bộ phận cơ thể, song khác biệt đáng kể ở những trường hợp chịu ảnh hưởng của quá trình quy ước hóa và đặc trưng văn hóa – ngôn ngữ. Cụ thể, tiếng Anh sử dụng HEAD để biểu thị người đứng đầu tổ chức; MẶT trong tiếng Việt có phạm vi biểu đạt rộng đối với nghĩa “bề mặt”, còn CHÂN bao quát trường nghĩa được tiếng Anh phân chia giữa FOOT và LEG. Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ đặc điểm tri nhận và ngữ nghĩa của hiện tượng mở rộng nghĩa trong hai ngôn ngữ, đồng thời cung cấp cơ sở tham khảo cho nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu, dịch thuật Anh–Việt và giảng dạy từ vựng tiếng Anh cho người Việt.